علل گرایش کودکان به ارتکاب جرم

و

نحوه ی پیشگیری از آن

به تحقیق و گردآوری :  سعید  صالح احمدی

فصل اول

کلیات

چكيده

محروميت هاي اقتصادي، تبعيض و نابرابري، جنگ، تراكم جمعيت، خانواده، مدرسه، رسانه هاي گروهي، تلويزيون، روزنامه ها و ماهواره در پيدايش جرم نقش بسزايي دارند.

نقش خانواده از حيث گسسته بودن يا منسجم بودن، ميزان تحصيلات والدين و شغل آنان از متغيرهاي تعيين كننده جرم خيزي بوده است. [1]

در رابطه با نقش مدرسه نيز، مطالب مورد تدريس، شيوه هاي تهيه و تدوين برنامه درسي، رابطه معلم و دانش آموز، اتخاذ شيوه هاي تربيتي و آموزشي با توجه به ويژگي هاي شخصيتي و رواني دانش آموز و تهيه و تدارك برنامه هاي اوقات فراغت از متغيرهاي پيشگيري كننده و در عين حال تسهيل كننده شرايط بروز جرم به حساب مي آيند. [2]

در ارتباط با نهادهاي امنيتي، نقش پليس و دستگاه هاي قضايي به عنوان متغير پيشگيري كننده، آموزش دهنده و مراقبت كننده حايز اهميت مي باشد و اينكه اين قشر بهتر است در نقش معلم به منظور جلب اعتماد اقشار مختلف، بخصوص نسل جوان، مطرح شود تا از اين طريق به اهداف خود كه بالا بردن ميزان آگاهي و بينش مردم در ارتباط با قوانين اجتماعي براي سلامت فردي و اجتماعي است نايل گردد. سرانجام با استفاده از آمار توصيفي و استنباطي سعي شد تا به تجزيه و تحليل داده ها پرداخته شود كه بر اين اساس رابطه معناداري بين عوامل ياد شده و بروز جرم در سطح 95 درصد مشاهده گرديد .

شیوه ی تحقیق :

در این کار تحقیقی سعی شده از شیوه ی کتابخانه ای استفاده شود و همچنین محقق به دلیل ضیق وقت و محدودیت های امکاناتی پیش رو ، با وجود اینکه کار در این تحقق با توجه به عنوان و محتوای آن مستلزم استفاده از شیوه ی میدانی از طرف خودِ محقق بود اما با توجه به اعتبار آمار و داده های ناشی از پژوهش های سابق از سوی محققین برجسته ی روان شناسان جرم و دیگر محققین حقوق جزا و جرم شناسی ، اقتباساتی از آثار و داده های ایشان در این پژوهش قابلیت ملاحظه را داراست .

ضرورت و اهمیت تحقیق :

هدف از اين کار تحقيقی تعيين ميزان تأثير خانواده، مدرسه و ساير نهادهاي اجتماعي در بروز جرم و جنايت در جامعه از سوی مجرمین از جمله اطفال بزهکار انجام شده است. در اين کار تحقیقی سعي شده تا به نقش علل پديدآورنده و سپس به نقش عوامل پيشگيري كننده توجه گردد.

خانواده بعنوان کوچکترین واحد اجتماعی اساس تشکیل جامعه و حفظ عواطف انسانی است. یکی از عوامل موثر در رفتار فرد خانواده می باشد. در یک خانواده شکل کار و طرز ارتباط اعضای خانواده به گونه ای است که محیط خانواده را برای تامین احتیاجات اساسی کودکان چه زمینه جسمانی و چه روانی مساعد می سازد. اساسا یکی از کارکردهای خانواده اجتماعی کردن طفل و تعلیم و تربیت وی می باشد و هر گونه نارسایی در عملکرد خانواده تاثیرات نامطلوبی در بهنجار نمودن فرزندان می گذارد. تحقیقات زیادی گویای این واقعیت است که در پس بسیاری از بزهکاریهای کودکان و نوجوانان ، کانون خانواده متلاشی است.(نقدی ، 1374 :6) لذا خانواده باید هر چه بیشتر مورد توجه قرار گیرد و تلاش شود تا از بروز مشکلات در خانواده جلوگیری بعمل آید.

بزهکاری نوجوانان بعنوان یک پدیده اجتماعی معلول تعاملهای ناسازگار بین اعضای خانواده است پیامدهای سو بزهکاری نوجوانان نه تنها بر پیکر جامعه بلکه بر خانواده و تمام کسانی که به نوعی با خانواده در ارتباط می باشند ، اثر منفی می گذارد. یافته های متعدد نشان داده است که در جوامع مختلف آمار بزهکاری نوجوانان به ویژه در چند سال اخیر در حال افزایش است (خواجوی ، 1381 :82) نفر اطفال و نوجوانان بزهکار به کانونهای اصلاح و تربیت و بندهای نوجوانان زندانها دارد شده اند که این رقم نسبت به ده سال گذشته 20 درصد نرخ رشد داشته است. از آنجائیکه طیف عظیمی از جامعه ما را قشر جوان و نوجوان تشکیل می دهد پرداختن به مسائل و مشکلات مربوط به این قشر تاثیر زیادی در باروری و شکوفایی نسل آینده جامعه خواهد داشت. بررسیهای مختلف نشان داده اند که محیط خانواده یکی از فاکتورهای حیاتی در تعیین و پیش بینی بزهکاری است. کاشول دواک عنوان کرده اند که ارتباطات خانواده ممکن است حتی مهمتر از ارتباطات گرده همایان در پیش بینی بزهکاری باشد. سالیانه هزینه بسیار سنگینی برای نگهداری درمان و توان بخش نوجوانان بز هکار بر دوش جامعه نهاده می شود که عده برنامه های اصلاحی و تربیتی این قبیل افراد متمرکز بر اصلاح و تغییر رفتار فرد بزهکار است غافل از اینکه این نوجوان آسیب دیده محصول کج کارکردی و بد عملکردی خانواده می باشد و بدون شناخت عوامل زمینه ساز و تلاش برای تغییر روایط درونی خانواده ، اصلاح رفتار فرد بزهکار شعاع عمل محدود داشته و اثر بخشی مطلوبی نخواهد داشت.این موضوع لزوم بررسی عامل زمینه ساز بزهکاری در بافت خانواده را محرز می سازد در این تحقیق نیز این نکته مدنظر قرار گرفته و سعی شده مشکلاتی که در روابط درون خانوادگی نوجوانان بزهکار قابل رویت نیست آشکار شود اصولا برای پیش گیری از فروپاشی خانواده شناسایی عوامل موثر بر عملکرد خانواده نقش مهمی در تدوین برنامه ها و سیاستها برای پیش گیری از افزایش بزهکاری نوجوانان خواهد داشت.

اهداف تحقیق :

به اعتقاد جان بست هدف اصلی تحقیق حل یک مساله یا پاسخگویی به یک سوال یا دستیابی به روابط علت و معلولی بین متغیرهای پژوهش است . تحقیق درصدد یافتن قوانین کلی است به عبارت دیگر هدف تحقیق مشاهده و درک الگوهای کلی رویدادها و روابط بین آنهاست. در پژوهش حاضر اهداف عبارتند از :  1- شناخت عملکرد خانواده های نوجوانان بزهکار و غیر بزهکار و مقایسه آنها با یکدیگر.   2- شناخت ویژگیهای دموگرافیک نوجوانان بزهکار و غیر بزهکار از نظرسن ، تحصیلات ، تعداد اعضای خانواده تعداد سابقه حضور در کانون ، مدت حضور در کانون و نحوه سرپرستی.

سوالات تحقیق :

کسانیکه آثار و پژوهش های علوم انسانی از جمله آثار حقوقی را مطالعه کرده اند متوجه شده اند که معمولاً کار تحقیقی در این زمینه معمولاً با طرح یک سوال اصلی شروع می شود و دغدغه خاطر پژوهشگر از آنجا آغاز می شود .

سوال اصلی : آیا در مورد بزهکار نوجوان بین عملکرد کلی خانواده های بزهکار و غیربزهکار تفاوت معنی داری وجود دارد یا خیر؟

سوالات فرعی: آیا بین نقشهای خانوادگی در خانواده های نوجوانان بزهکار و غیر بزهکار تفاوت معنی داری وجود دارد؟

آیا بین توانایی حل مشکل در خانواده های نوجوانان بزهکار و غیر بزهکار تفاوت معنی داری وجود دارد؟

آیا بین ابراز عواطف در خانواده های نوجوانان بزهکار و غیر بزهکار تفاوت معنی داری وجود دارد؟

مفاهيم و متغيرهاي اساسي تحقيق :

عمده ترين مفاهيم ومتغيرهايي كه ازمطالعه  منابع و بررسي تئوريكي بزهكاري دربين نوجوانان بدست آمده است .

عبارتست از :

1-    بيكاري

2-   فقر 

3-  عوارض والديني (اعتياد يكي ازوالدين )

4-  اختلاف والدين

5-   مهاجرت

6-  جنگ

7-  محيط اجتماعي

8-  اقتصاد خانواده

دیباچه :

بزه ، اولين پديده اي بود كه با تجمع افراد به دور يكديگر و شكل گرفتن جامعه ،تظاهر پيدار كرد، زيرا گردهم آمدن افراد موجب سرپيچي از برخوردهاي گوناگوني بين آنها گرديد و به همين دليل دستورات و مقرراتي پديدآمد تاقدري آزادي افراد را به سودجامعه مقيد گرداند و حدود هريك از افراد جامعه مشخص گردد بررسي هاي جرم شناسي نشان ميدهدكه هر معلولي ، علتي دارد و هيچ چيز به خوديِ خود بوجود نمي آيد بنابراين هر جرمي هم داراي علل سازنده اي است كه برروي فرد اثرمي گذارد و او را بسوي ناسازگاري و نابهنجاري سوق مي دهد .[3]

بزهكاري اصولاً ازمجموعه اي از جرائمي به وجود مي آيد كه در يك زمان و مكان معين به رقوع مي پيوندد و به همين جهت زماني كه مورد بررسي قرار مي گيرند ، درحقيقت كليه پديده هاي اقتصادي فرهنگي ،بهداشتي ،سياسي ، مذهبي ، خانوادگي و . . . يك جامعه عميقاً مورد مطالعه واقع مي شوند در وحله اول بزهكارن ازجهات مختلف ،سن ،ميزان تحصيلات ،جرم ،مشكلات خانوادگي و . . . تقسيم بندي مي شوند و  بدنبال آن علل و عوامل موثر بزهكاري اطفال و نوجوانان و پيشگيري از اين عامل را اشاره خواهم شد .[4]

لغت نوجواني كه معادل كلمه Adolescent انگليسي مي باشد از لغت لاتين مشتق شده كه به معناي رشد كردن مي باشد عنوان نوجواني معمولا به گونه اي مختلف مورداستفاده قرار مي گيرد ساده ترين تعريف مي توان آنرا به گروه سني اطلاق كردكه بين دوران كودكي و بزرگسالي است واين خود دامنه وسيعي را در بر مي گيرد .

حدود و همچنين طول مدت آن چندان مشخص نيست وبسته به افراد و جوامع گوناگون مي باشد دوران نوجواني از قديم دوراني دشوار قلمداد شده است .

300سال پيش از تولد مسيح ارسطوچنين اظهارداشت كه نوجوانان پرشورند وآماده اندكه خود رابدست غرايز بسپارند بنابراين نوجواني دوره اي است حدفاصل ميان كودكي وبزرگسالي به نظر برخي ازدانشمندان نوجواني يك پديده فرهنگي است .

دراين دوران ، نوجوان بدنبال هويت مي باشد زيرا هويتشان درحال شكل گرفتن است چون در حال يافتن پاسخ من كيستم هستند تابراي زندگي درجامعه مهيا شوند، براساس نظريه اريكسون : « اگرهويت نوجوان شكل بگيرد ونوجوان بتواند  ونوجوان بتواند خود رابشناسد تعادل رواني وي تضمين مي شود ولي اگر سرخوردگي وعدم اعتماد جاگزين شود وبه تماس بامردم نوجوان گوشه گير شودوبه جاي تحرك به ركود گرايد تعادل رواني وي به هم مي خورد ودچار بحران هويت مي شود . [5]

مسئله بزهكاري و انحراف اطفال و نوجوانان از ديرباز در جامعه بشري مورد توجه انديشمندان بوده است. همزمان با توسعه انقلاب صنعتي و وسعت دامنه نيازمندي ها، محروميت هاي حاصل از عدم امكان تأمين خواست ها و احتياجات زندگي موجب گسترش شديد و دامنه دار فساد، عصيان، تبهكاري، سرگرداني، دزدي و مانند آنها در اطفال و نوجوانان شده است. امروزه نوجوانان كشور ما هم با اين گونه مسائل مواجه اند و آثار مهلك آنها در سيماي جامعه ما آشكار است. كودكان و نوجوانان سرمايه هاي جامعه هستند و سلامت روح و جسم آنها تضمين كننده سلامت جامعه آينده است. بنابراين، بايد به مسائل آنها توجه كافي مبذول داشت.

مطالعات كشورهاي غربي حاكي از آن است كه تجربه رفتارهاي بزهكارانه در ميان نوجوانان بسيار شايع مي باشد. برخي ادعا كرده اند 90 درصد نوجوانان مرتكب اعمالي شده اند كه چنانچه به مداخله پليس مي انجاميد موجب بازداشت آنان مي گرديد. اين بررسي ها نشان مي دهند كه شيوع رفتارهاي بزهكارانه در نوجوانان بيش از آن است كه مردم انتظار دارند.[6]

تجربه نشان داده است تنها تعداد اندكي از نوجواناني كه دست به قانون شكني مي زنند دستگير مي شوند. از كساني كه دستگير شده اند نيز تنها تعداد معدودي بازداشت مي گردند. از ميان بازداشت شدگان هم عده اي خاص به زندان فرستاده مي شوند و از كساني كه محاكمه شده اند تنها بخشي به عنوان بزهكار محكوم مي گردند. بنابراين، بسيار دشوار است كه بدانيم در هر جامعه چند نفر بزهكار وجود دارد، چه كسي بايد بزهكار ناميده شود و كدام نوجوان بايد مورد مطالعه علمي قرار گيرد تا درباره ماهيت و منشأ رفتارهاي بزهكارانه اطلاعات علمي صحيحي به دست آورد. [7]

از نظر روان شناسان، بزهكاران يك گروه افراد جوان و نوجوان بسيار ناهمگون و نامتجانس هستند و مسيري كه به بزهكاري ختم مي شود گوناگون است. نوجواناني را كه با بزه درگير هستند نمي توان به سادگي در الگوي رفتاري يا ويژگي هاي منحصر به فردي جاي داد. بزهكاري پيامد و نتيجه تعامل و تأثير متقابل عواملي است كه در زندگي فرد حضور دارند. بنابراين، بزهكاري رفتاري است ناشي از عوامل گوناگون.[8]

برخي روان شناسان و جامعه شناسان، مسئله ازدياد جرم در سال هاي اخير را نتيجه پيشرفت صنايع، افزايش كشورهاي صنعتي، ايجاد كارخانه ها، ازدياد سر و صدا، گسترش شهرها و تجميع جمعيت مي دانند. به عقيده آنان، بشر امروزي آن آرامش و آسايشي را كه پيشينيان او داشته اند از دست داده و به نوعي «اضطراب روحي» يا «تشويش باطني» دچار گرديده است. از اين رو، با كمترين بهانه اي رشته عقل و منطق و صبر و تحمل را از دست داده، به ارتكاب جرم و جنايت دست مي زند. بعضي از صاحب نظران نيز افزايش جرم را در جوامع كنوني ناشي از «اعتقادات مذهبي و ايمان به مبدأ» دانسته و چنين استدلال مي كنند كه بر اثر فرو ريختن اعتقادات و ضعف اخلاقيات در نزد پاره اي از مردم در جوامع شهري، وجدان، كه پليس باطني هر فرد مي باشد، دچار ضعف گشته و نمي تواند وظايف اساسي خود را كه پاسداري از نيكي ها و پيشگيري از بدي هاست به نحو كامل و شايسته اي به انجام رساند. نتيجه اين اهمال و قصور وجدان، ارتكاب اعمال ممنوعه مذهبي و قانون از ناحيه اين گروه است.

بالاخره گروهي ديگر از انديشمندان معاصر، گسترش روزافزون اعمال ضد اجتماعي، بخصوص در قشر نوجوان را ناشي از تكامل وسايل ارتباط جمعي به ويژه استقرار ماهواره و ويدئو مي دانند. اين گروه معتقدند: چون حس تقليد نوجوان قوي است، با مشاهده فيلم هاي گوناگون (غالباً سكس و جنايت) به تقليد از قهرمانان اين گونه فيلم ها، كه نوعاً ضداجتماعي بوده و به وسيله قانونگذاران منع شده اند، دست مي زنند. اين گروه براي اثبات نظر خود به مقايسه جوامع شهري و روستايي پرداخته اند: در جوامع شهري به دليل نفوذ و گسترش بيش از اندازه سينما، تلويزيون و ماهواره، بزهكاري رواج دارد، ولي در جوامع روستايي هنوز اين پديده اغواگر قرن گسترش چنداني نيافته است.

در طرح بند اصلاح و تربيت که پژوهشي کاملاً مبتنی بر علوم نوین انجام شده،   مجموعه  افراد بررسي  شده دراين طرح پژوهشي- علمي   از لحاظ  گروه  سني  در بند اصلاح  و تربيت  اردبيل  در ۳ طبقه  به  شرح  ذيل  قرار گرفته اند:

 براساس  نتايج  بدست  آمده  از اين  بررسي هايي  كه  در بند اصلاح  و تربيت  اردبيل  صورت  گرفته  است ، سن  نوجواني  يعني  ۲۰ - ۱۸ سالگي  بيشترين  رقم  بزهكاري  با (۸/۵۳ درصد) را داشته  است . بزهكاري ها در نوجوانان  از اين  جهت  چشمگير است  كه  آنان  نيروي  فوق  العاده اي  دارند و در صورت عدم كنترل مي توانند مشكلاتي  جدي  براي  خانواده  و اجتماع  خود ايجاد كنند.

مجموع  افراد بررسي  شده  از لحاظ  سطح  تحصيلات  در بند اصلاح  و تربيت  اردبيل  در ۴ طبقه  به  شرح  ذيل  تقسيم  شده اند:

همانطور  كه  جدول  فوق  نشان  مي دهد   از مجموع  افراد مورد بررسي ، بيشترين  فراواني  مربوط  به  افرادي  است  كه  داراي  تحصيلات  ابتدايي  (با ۳/۳۲ درصد) و كمترين  فراواني  نيز به  افراد با سطح  تحصيلات  متوسطه  (با ۳/۱۲ درصد) تعلق  دارد. به  عبارت  ديگر با افزايش  سطح  تحصيلات  از تعداد اينها كاسته  شده  و دراغلب مواقع   آنان  را مددجويان  كم  سواد تشكيل  مي دهند.

مجموع  افراد بررسي  شده  از لحاظ  جرم  در بند اصلاح  و تربيت  اردبيل  در ۴ طبقه  به  شرح  ذيل  تقسيم  شده اند:

همانطور  كه  جدول  فوق  نشان  مي دهد از مجموع  افراد مورد بررسي ، بيشترين  فراواني  مربوط  به  جرايم  سرقت  (با ۰۷/۴۳ درصد) و كمترين  فراواني  نيز مربوط  به  جرايم  قتل  (با ۶۱/۴ درصد) است. بقيه  افراد، بزه  اعتياد و مواد مخدر و ايراد ضرب  و جرح را  ذكر كرده اند.

مجموع  افراد مورد بررسي  شده  از لحاظ  تعداد خانوار در ۴ طبقه  به  شرح  ذيل  تقسيم  شده اند:

 همانطور كه  جدول فوق نشان  مي دهد بيشترين  فراواني  مربوط  به  افرادي  است كه تعداد خانوار آنان  از ۶ تا ۹ نفر باشد. در واقع ، اين  نشان  دهنده  اينست  كه خانواده پرجمعيت  بيشتر مرتكب  جرم مي شوند، شايد علتش  نيز اين  است  كه  بخاطر پرجمعيت بودن  خانواده ، والدين  نمي توانند به  فرزندانشان  از نظر عاطفي  رسيدگي  كنند.

مجموع  افراد بررسي  شده  از لحاظ  سابقه  كيفري در ۴ طبقه  بشرح  ذيل  تقسيم  شده اند:

 همانطور  كه  جدول  فوق  نشان  مي دهد از بين  افراد بررسي  شده  افراد با سابقه  به  مراتب  كمتر از افراد بدون  سابقه  است . از بين ۶۵ مورد بررسي  شده  ۴۵ مورد آنان  يعني  (۲۵/۶۹ درصد) داراي  يك بار سابقه  هستند بقيه  افراد بررسي  شده  داراي ۲ بار يا بيشتر سابقه  دارند.

وضعيت  خانوادگي  بزهكاران  در بند اصلاح  و تربيت  اردبيل نشان  مي دهد كه مهمترين مشكلات خانوادگي آنان شامل:فوت  والدين، طلاق،ازدواج  مجدد،اعتياد والدين،ناسازگاري  والدين و عدم  محبت بوده است.

از اطلاعات  فوق  مي توان  نتيجه گرفت كه خانواده  بزهكاران  دچار نوعي  اختلال  و اشكال  هستند. ۱۵/۵۳ درصد ناسازگاري  در خانواده هايي  كه  پدر و مادر زنده  بود ه و با هم  بوده اند نمايانگر ارتباط  نادرست  خانوادگي  است .اين ارتباط مي تواند باعث  اقدام  به  بزه  در نوجوانان  شود. ۴۷/۳۸ درصد اين جوانان از محبت  لازم  كه  اعضاي خانواده  را به يكديگر نزديك  مي كند، محروم  بوده اند.

به عبارت ديگر بر اساس بررسي  هاي انجام شده ، نداشتن  سرپرست  و جدا بودن  پدر و مادر از يكديگر، ناهنجاريهاي  خانوادگي  و وجود اختلاف  بين  پدر و مادر، عدم  توجه  به  تربيت  فرزندان  و فقدان  راهنمايي  لازم  به  آنان ، سخت گيري  پدر و مادر و بدرفتاري  آنان  با فرزندان  خود و ظلم  و ستم  ناپدري  يا نامادري  از عوامل گرايش نوجوانان به بزهكاري است.[9]

تاریخچه ی واکنش اجتماعی در مقابل اطفال و نوجوانان بزهکار:[10]

اصلاح بزهکاری نوجوانان نخستین بار در انگلستان و در قرن نوزدهم(سال1815میلادی) مطرح شد.در آن دوران جرائم نوجوانان افزایش یافته بود،از آن پس واژه ی بزهکاری اطفال در تمام کشورها متداول گردید.در آمریکا لایحه ی مربوط به تاسیس دادگاه اطفال در سال1891 در شیکاگو به مجلس قانونگذاری ایلینویز تقدیم شد.این لایحه درسال 1899 به تصویب رسید و به صورت قانون در آمد.همزمان با تصویب این قانون دادگاه های اطفال و نور تشکیل گردید و این اولین دادگاهی بود که رسما شروع به کار کرد.فکر تاسیس دادگاه های اطفال به سرعت در تمام ایالت ها پیدا شد و امروز در تمام ایالات آمریکا دادگاه اطفال وجود دارد.

همچنین در سال 1909 در شیکاگو سازمان بسیار مهم و ارزنده ای به نام موسسه ی پیسکوپاتیک جوانان تاسیس گردید که کار اساسی آن تحقیق و بررسی در رفتار وسلوک جوانان و همکاری نزدیک با دادگاه اطفال شهرشیکاگو بود0

از نظر تاریخی بنظر می رسد که اقدامات مقابله ای با بزهکاری اطفال و نوجوانان و در عین حال ریشه یابی آن خیلی دیر انجام شده واین موضوع از جمله مسائلی است که نهایتا به یک یا دو قرن پیش باز می گردد. [11]

نوجوانان و مسير زندگي

بر اساس آمار منتشره از سوي سازمان ثبت احوال، نيمي از نفوس كشور در سنين كمتر از 25سال قرار دارند، نيروهائي كه از نظر ظرفيت كاري و انرژي مي توانند آينده كشور را تضمين كنند، به شرط آنكه مسئولين كشور با برنامه ريزي و آينده نگري، اين ذخيره عظيم انرژي را در جهت رشد و شكوفايي كشور بكار بندند.

جوانان به لحاظ خصوصيات جواني، و به خاطر اينكه روح جستجوگري دارند و در پيرامون هر مسئله اي كنكاش مي كنند، در معرض خطرند و اغلب در مسير حركاتشان به هر راهي سرك مي كشند و چنانچه خواسته خود را در اين راه بيابند شتابان بسويش جذب مي شوند.

جوان به خاطر وضعيت جسمي و روحي و جسارت و بي تجربگي آماده هر كاري است و حتي آنان كه با فكر و انديشه و راهنمائي ديگران دست به كاري مي زنند ممكن است از روي كنجكاوي گذارشان به راههاي خلاف كشيده شود و در چنين حال و اوضاعي زمينه براي مفسده و انحراف و گناه فراهم مي شود و آنان ناخواسته در لبه پرتگاه سقوط و انحراف قرار مي گيرند.

نقش كانون خانواده به عنوان يك هسته اوليه اجتماعي در سالهاي اول زندگي كودك، بسيار حساس و سازنده است و كودك و نوجوان آموزه هاي اوليه را در همين مقطع از زمان كسب مي كند.

اسلام به عنوان يك دين اجتماعي براي خانواده اهميت زيادي قائل است و مفهوم وسيعي را تعريف مي كند.در دين ما ازدواج آغاز و شروع تشكيل يك خانواده بوده و سپس در ادامه همكاري و همدلي بين زوجين و مرحله مهمتر تربيت كودكان و فرزندان است كه در اسلام بدان تاكيد فراوان شده است.

خانواده نخستین گروهی است که به صورت طبیعی وجود داشته و جامعه برآن بنا شده است. چگونگی و کیفیت عملکرد خانواده در تحقق وظایف خویش شاخص مناسبی جهت ارزیابی عملکرد جامعه می باشد.هر چه خانواده دارای عملکرد خوب و سالمتری باشد به همان نسبت ثبات و سلامت جامعه بیشتر تامین شده است و بر عکس هر چه خانواده از عملکرد بدتر و آشفته تری برخوردار باشد، به همان نسبت جامعه بیشتر تهدید شده است.

زیرا اختلال در عملکرد خانواده نشانه اختلال در منظومه خانواده است که خانواده را به سمت فروپاشی سوق می دهد. کودکان و نوجوانان قربانیان اصلی عملکرد نامطلوب خانواده می باشند. فروید می گوید بیشترین افراد ناسازگار و مساله دار ، وابسته به خانواده های آسیب دیده هستند و فرزندانی که مربوط به خانواده های پر کشمکش می باشند به سبب عدم برخورداری از آرامش روانی و عدم تمرکز وآشفتگی بیشتر در معرض رفتار ناسازگارانه و بزهکارانه قرار دارند. [12]برنامه عمل جوانان تا سال 2000 و پس از آن خاطرنشان می کند که جرایم نوجوانان به یکی از جدی ترین مشکلات تبدیل شده بود. داده های آماری نشان می دهد که اکثریت مناطق جهان از افزایش جرایم نوجوانان رنج می برند.افزایش نرخ بزهکاری نوجوانان در کشورهای در حال گزار بسیار نگران کننده است لذا از سال 1995 جرایم نوجوانان در کشورهای اروپای شرقی و مرکزی مثل ارمنتون، لتونی ، مولد ادی بیش از 3 درصد افزایش یافته است. سطح جرایم در کشورهای پیشرفته نیز همچنان بالا است .

بنابر داده های محققان روسی نرخ جرایمی که توسط نوجوانان در گروه ها رخ می دهد حدود 3 تا 4 برابر تخلفات بزرگسالان است[13] هر ساله حدودا دو میلیون نفر نوجوان در ایالات متحدهدستگیر می شوند ، مطابق بررسی دفتر فدرال[14] و مرکز کنترل بیماری[15] نرخ دستگیری نوجوانان امریکایی که مرتکب جرائم خشن می شوند از137 درصد در سال1965 به 43 درصد در سال 1990 افزایش داشته ، این در حالی است که نوجوانان بیشترین جمعیتی هستند که احتمال دارد مرتکب جرائم شوند. از سال 1347 تاکنون قریب به 40 هزار نفر از کودکان و نوجوانان فقط به کانون اصلاح و تربیت تهران هدایت شده اند[16] که مطمئنا با درنظر گرفتن آمار در کل کشور وضعیت غم انگیزی را پیش روی خواهیم داشت. بطور کلی در ایجاد بزهکاری اطفال و نوجوانان عوامل متعددی دخیل می باشند. بررسی ها نشان می دهد که عملکرد بد و نامناسب خانواده مهمترین عامل در پیش بینی بزهکاری نوجوانان است. برای مثال طبق تحقیقاتی که در فرانسه به عمل آمده 80 درصد اطفال بزهکار از خانواده هایی هستند که به علت نفاق و ناسازگاری وعدم تفاهم بین افراد ، محیط خانوادگی آنان دائما متشنج است.[17] 

تحقیقات انجام شده در کانون های اصلاح و تربیت کشور ایران نیز موید این موضوع است. بطوریکه 65 درصد اطفال کانون با پدر و مادر خود اختلاف نظر و تضادهای فکری و ذهنی داشته اند و این اختلافها انگیزه عصیان و بزهکاری آنان بوده است. [18]

با توجه به مطالب ذکر شده در اینجا این سوال به ذهن متبادر می شود که عملکرد خانواده های نوجوانان بزهکار به چه نحوی بوده که چنین وضعیت نگران کننده ای پیش روی آنها و جامعه قرار گرفته است و آیا بین سطح عملکرد خانواده و بزهکار نوجوانان رابطه ای وجود دارد که در این پژهش به این سوال پاسخ داده خواهد شد.[19]

پژوهشگران علم انسان شناسي و ژنتيك معتقدند كه بسياري از رفتارها و منش انسانها به صورت ارثي به كودكان و فرزندان منتقل مي شود، البته اين حرفي سنجيده و داراي وزني علمي است اما آموزش و پرورش و عوامل اكتسابي را نمي توان ناديده گرفت و نمي شود به صراحت گفت كه بر اثر وراثت كسي تبهكار حرفه اي مي شود.

آنچه به اثبات رسيده انتقال ژن[20] به نسل هاي جديد از پدر و مادر و گذشتگان است و انتقال استعدادها و بعضي از خصوصيات خوب و بد از آنها، انكار ناشدني است ولي قانون وراثت تا حدي بر انسان حاكم است و بايد قبول كرد كه هيچ كودكي از مادر تبهكار و مجرم به دنيا نمي آيد. بدين شكل آثار خوب تربيتي و آموزشي برروي انسان مي تواند حتي آثار ژنتيكي را تحت الشعاع قرار دهد و اين عمل در هسته اوليه جامعه يعني خانواده پي ريزي مي شود و شخصيت انسان ها در اين مجموعه شكل مي گيرد و با رشد جسمي و جذب صفات پسنديده رشد فكري صورت مي گيرد و بدين شكل از بروز ناهنجاريها و معضلات در آينده جلوگيري مي شود. امروز ديگر فرزندان ما به مانند پدران و مادران و گذشتگان خود فكر نمي كنند و براي خود دنياي جديدي ساخته اند و اين تضاد فكري موجب درگيري و تعارض دائم بين والدين و فرزندان شده است.

صاحبنظران فن آسيب شناسي عقيده دارند كه شاكله و استخوان بندي شخصيت هر انسان در كانون خانواده پي ريزي مي شود و اگر مربيان خود در بيماري هاي روحي تزلزل شخصيتي و نگراني بسر برند قادر نيستند افرادي سالم و مفيدي تربيت كنند و اين نشانگر موقعيت حساس و خطير مربيان و والدين بعنوان الگوي اوليه نوجوانان است و آنها با رفتار مناسب و عدم خشونت مي بايد محيطي سالم و امن براي پرورش فرزندان خود به وجود بياورند.

به وجود آوردن محيط سالم[21] همراه با احترام به شخصيت كودكان در خانواده ها از بزهكاري و گرايش جوانان به مسائل بزه تا هشتاد درصد مي كاهد.

هرچند بزهكاري اطفال و نوجوانان و لزوم اتخاذ تدابير و اقدامات خاص در باره اين دسته از مجرمين همواره مورد توجه حقوقدانان قرار گرفته و مي گيرد اما در اين مبحث تنها مبارزه با معلول كافي نيست بلكه بايد عوامل جرم زا معلوم و ريشه يابي گردد و آنگاه راه پيشگيري از بزه كاري و اصلاح مجرم مدنظر قرار گيرد.

براساس آمار سال جاري، سرپرستي بيش از 71 هزار كودك به عهده بهزيستي بوده كه عمدتا به دليل فوت والدين و عدم صلاحيت پدر و مادر و جدائي آنها و درصدي هم رهاشدن در خيابانها زير پوشش بهزيستي قرار گرفته اند. اين گسيختگي خانواده و دوري از پدر و مادري دلسوز و كم رنگ شدن ارزشهاي اخلاقي و اجتماعي و نداشتن آگاهي لازم درخصوص مسائل اقتصادي و فقر فرهنگي از ديگر عوامل انحراف و بزه كاري در نوجوانان بشمار مي رود.

البته اين واقعيتي است كه تبعات منفي بي توجهي به نوجوانان و جوانان و حقوق كودكان گريبان همه اقشار جامعه را خواهد گرفت، پس بايد در برخورد با آنها به شخصيت و كرامت انساني آنها احترام گذاشت و مي بايست در برخورد با كودكان و نوجوانان كه مرتكب جرم مي شوند قبل و بعد از وقوع جرم در قضاوتها و تصميم گيريها متوجه هويت كودكانه آنها باشيم. بنا به اظهارات يك كارشناس جرم شناسي در حال حاضر 88% بزهكاري توسط پسران و 12% توسط دختران انجام مي گيرد و ميانگين سني مجرمين بين 12 تا 15 سال است.

اگر بدانيم كه نيمي از مبتلايان به ويروس ايدز را جوانان كمتر از 25 سال تشكيل مي دهند، آنگاه به خطري كه آينده كشورمان را تهديد مي كند واقف مي شويم.

اكنون در دوراني كه فرزندسالاري را تجربه مي كنيم و از نقش و هدايت پدران و مادران چونان نسلهاي پيش خبري نيست، رخدادهاي چنين حوادثي نه تنها طبيعي بلكه بالطبع يك محصول مورد انتظار است.

گرچه ساده انگاري است اگر علت گرايش نوجوانان و حتي كودكان به سوي بزهكاري و جرم را فقط كوتاهي خانواده ها بدانيم و نقش اجتماع و نهادها و مسئولين فرهنگي را ناديده بگيريم كه بايد بدانيم، جامعه از تك تك ما تشكيل شده و در خوب و بد آن شريك و مسئوليم. [22]

[1] مجله روان شناختی خانواده ، ش 23 ، پاییز 1381 ، دكتر شعاع كاظمي، مهرانگيز ، جرم و راه هاي پيشگيري از آن .

[2] مجله روان شناختی خانواده ، ش 24 ، زمستان 1381 ، دكتر شعاع كاظمي، مهرانگيز ، جرم و راه هاي پيشگيري از آن .

[3] روزنامه همشهری پنجشنبه ۲۴ فروردين ۱۳۸۵ - سال چهاردهم - شماره ۳۹۵۹ ، بهرام پيراسته .

[4] وليدي ، محمد صالح . حقوق و جزا و مسئوليت كيفري ( تهران : اميركبير ، 1366) ص 37

[5] آتري ،فري :جامعه شناسي كيفري:بزبان فرانسه

[6] سعيده باباخانى پور، بزهكارى و راه هاى برخورد با آن، پايان نامه كارشناسى ارشد، تهران، دانشگاه تهران، 1376، به نقل از: آدينه عبقرى، پيشگيرى از جرايم كودكان، پايان نامه كارشناسى ارشد حقوق جزا، تهران، دانشگاه تهران، 1380.

[7] Smith man, Adata about withdraw all of school bullet in of school research, 1995.

[8] Young, A paper about prevention factor for delinguct jarnil, 1998.

[9] روزنامه همشهری پنجشنبه ۲۴ فروردين ۱۳۸۵ - سال چهاردهم - شماره ۳۹۵۹ ، بهرام پيراسته .

[10] برای مطالعه بیشتر ر.ک به مقاله پديده بزهكاري در بين نوجوانان و جوانان و راههاي پيشگيری، شهرزاد بذرافشان

[11] آتري ،فري :جامعه شناسي كيفري:بزبان فرانسه

[12] مرکز آموزش سازمان زندانها ، 1374،ص95

[13] گزارش وضعیت جهانی جوانان ، 2003ص 218و223

[14] FBI

[15] CDC

[16] ماهنامه گزارش ، آذر81 ، ص 54 وآمار محرمانه سازمان زندانها

[17] تاج زمان دانش ، 1379 ، ص 313

[18] احدی ،1377 ، ص 180

[19] جوادی ، سید محمد حسین ،  پایان نامه کارشناسی ارشد مددکاری اجتماعی ،استاد راهنما:دکتر محمد زاهدی اصل، بهار 1383 ، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده علوم اجتماعی .

[20] برای مطالعه ی بیشتر ر.ک به کتاب بزهکاری اطفال و نوجوانان نوشته دکتر هوشنگ شامبیاتی چاپ 14، صص 167 تا 176 .

[21] برای مطالعه ی بیشتر ر.ک به کتاب بزهکاری اطفال و نوجوانان نوشته دکتر هوشنگ شامبیاتی چاپ 14، صص 261 تا 275 .

[22] ر.ک به شماره 18684  روزنامه کیهان 2/11/1385